Οι εξελίξεις στις σχέσεις ΗΠΑ – Ιράν – Ισραήλ, η αστάθεια στον Λίβανο, τα Στενά του Ορμούζ και οι επιπτώσεις για την Ελλάδα
Γράφει ο Υποστράτηγος ε.α. Χρήστος Παπαδογεωργόπουλος Αντιπρόεδρος ΣΑΑΙΤΘ
Εισαγωγή
Η Μέση Ανατολή βρίσκεται για μία ακόμη φορά στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων. Οι πρόσφατες στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, η εμπλοκή των Ηνωμένων Πολιτειών, η συνεχιζόμενη ένταση στον Λίβανο, η δραστηριότητα των φιλοϊρανικών οργανώσεων και η στρατηγική σημασία των Στενών του Ορμούζ συνθέτουν ένα ιδιαίτερα σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον.
Αν και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις έχουν προσωρινά περιορισθεί, η κρίση απέχει πολύ από το να θεωρηθεί λήξασα. Στην πραγματικότητα, η περιοχή εισέρχεται σε μία νέα φάση, όπου η άμεση σύγκρουση παραχωρεί τη θέση της σε έναν μακροχρόνιο ανταγωνισμό ισχύος, στον οποίο συνυπάρχουν η διπλωματία, η στρατιωτική αποτροπή, οι οικονομικές κυρώσεις και οι περιφερειακές συμμαχίες.
Οι εξελίξεις αυτές δεν αφορούν μόνο τα κράτη της Μέσης Ανατολής. Επηρεάζουν άμεσα την παγκόσμια οικονομία, την ενεργειακή ασφάλεια, τις θαλάσσιες μεταφορές, τις διεθνείς αγορές και φυσικά την Ευρώπη και την Ελλάδα.
Η νέα στρατηγική πραγματικότητα
Η σημερινή κρίση δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως μια απλή αντιπαράθεση μεταξύ Ισραήλ και Ιράν. Πρόκειται για σύγκρουση δύο διαφορετικών στρατηγικών αντιλήψεων.
Από τη μία πλευρά βρίσκεται το Ισραήλ, το οποίο θεωρεί ότι η ύπαρξη ενός πυρηνικά εξοπλισμένου Ιράν θα ανέτρεπε οριστικά την ισορροπία ασφαλείας στην περιοχή. Για τον λόγο αυτό έχει διακηρύξει ότι θα χρησιμοποιήσει κάθε διαθέσιμο μέσο ώστε να αποτρέψει μία τέτοια εξέλιξη.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται το Ιράν, το οποίο επιδιώκει να αναδειχθεί στην κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη του Περσικού Κόλπου και της Μέσης Ανατολής. Η στρατηγική του βασίζεται όχι μόνο στην ανάπτυξη στρατιωτικών δυνατοτήτων αλλά και στη δημιουργία ενός ευρέος δικτύου συμμάχων και οργανώσεων που του επιτρέπουν να επηρεάζει τις εξελίξεις σε πολλές χώρες χωρίς άμεση στρατιωτική εμπλοκή.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ο καθοριστικός παράγοντας ισορροπίας. Στόχος τους είναι να αποτρέψουν την απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράν, να προστατεύσουν το Ισραήλ, να εξασφαλίσουν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και να περιορίσουν την επιρροή της Κίνας και της Ρωσίας στην περιοχή.
Το Ιράν εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική περιφερειακή δύναμη
Παρά τα πλήγματα που υπέστη, το Ιράν δεν μπορεί να θεωρηθεί στρατηγικά ηττημένο.
Διαθέτει πληθυσμό άνω των 90 εκατομμυρίων κατοίκων, ανεπτυγμένη αμυντική βιομηχανία, σημαντικό πυραυλικό πρόγραμμα, εξελιγμένες δυνατότητες παραγωγής μη επανδρωμένων αεροσκαφών και μακρόχρονη εμπειρία στην άσκηση ασύμμετρου πολέμου.
Το σημαντικότερο όμως πλεονέκτημά του παραμένει το δίκτυο των περιφερειακών συμμάχων του. Μέσω της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, των φιλοϊρανικών πολιτοφυλακών στο Ιράκ, των Χούθι στην Υεμένη και άλλων οργανώσεων, η Τεχεράνη μπορεί να ασκεί πίεση σε διαφορετικά μέτωπα χωρίς να εμπλέκεται άμεσα σε κάθε σύγκρουση.
Αυτό καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε προσπάθεια οριστικής εξουδετέρωσης της επιρροής της.
Ο Λίβανος εξακολουθεί να αποτελεί την πλέον επικίνδυνη εστία έντασης
Η κατάσταση στα βόρεια σύνορα του Ισραήλ παραμένει εύθραυστη.
Η Χεζμπολάχ εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες, παρά τις απώλειες που υπέστη. Παράλληλα, ο Λίβανος αντιμετωπίζει σοβαρή οικονομική και πολιτική κρίση, γεγονός που περιορίζει την ικανότητα του κράτους να ασκήσει αποτελεσματικό έλεγχο σε ολόκληρη την επικράτειά του.
Το Ισραήλ έχει καταστήσει σαφές ότι δεν θα αποδεχθεί την επαναφορά στρατιωτικών υποδομών της Χεζμπολάχ κοντά στα σύνορά του. Η θέση αυτή δημιουργεί συνθήκες διαρκούς έντασης, ακόμη και σε περιόδους σχετικής ηρεμίας.
Τα Στενά του Ορμούζ: το σημαντικότερο ενεργειακό πέρασμα του πλανήτη
Η στρατηγική σημασία των Στενών του Ορμούζ είναι τεράστια.
Μέσω αυτών διακινείται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου και μεγάλο μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου από τα κράτη του Κόλπου.
Οποιαδήποτε σοβαρή διαταραχή της ναυσιπλοΐας θα προκαλούσε:
- απότομη αύξηση των τιμών του πετρελαίου,
- αναζωπύρωση του πληθωρισμού,
- αύξηση του κόστους μεταφορών,
- επιβράδυνση της παγκόσμιας οικονομίας,
- σοβαρές επιπτώσεις στις ευρωπαϊκές οικονομίες.
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η ασφάλεια των Στενών αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους.
Ο ρόλος της Τουρκίας
Η Τουρκία παρακολουθεί τις εξελίξεις επιδιώκοντας να ενισχύσει τον περιφερειακό της ρόλο.
Ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιχειρεί να διατηρεί ανοικτούς διαύλους τόσο με τη Δύση όσο και με χώρες της Μέσης Ανατολής, αξιοποιώντας τη γεωγραφική θέση της χώρας του ως μέσο ενίσχυσης της διπλωματικής και στρατηγικής της επιρροής.
Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή απαιτεί συνεχή παρακολούθηση. Κάθε αναβάθμιση της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, κάθε νέα συμφωνία στον τομέα των εξοπλισμών και κάθε μεταβολή στις σχέσεις της Άγκυρας με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή άλλες μεγάλες δυνάμεις επηρεάζει το συνολικό ισοζύγιο ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι επιπτώσεις για την Ελλάδα
Η Ελλάδα δεν αποτελεί μέρος της σύγκρουσης, αλλά δεν μένει ανεπηρέαστη.
Η γεωγραφική της θέση, η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ, οι τριμερείς συνεργασίες με το Ισραήλ και την Κύπρο, καθώς και ο ρόλος της ως ενεργειακού και ναυτιλιακού κόμβου, την καθιστούν σημαντικό παράγοντα σταθερότητας.
Η χώρα μας οφείλει να συνεχίσει:
- την ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος των Ενόπλων Δυνάμεων,
- την εμβάθυνση των στρατηγικών συνεργασιών με φίλιες χώρες,
- την ανάπτυξη της αμυντικής βιομηχανίας,
- την προστασία των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας,
- την ενεργή διπλωματική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η σταθερότητα στην περιοχή δεν αποτελεί μόνο ζήτημα διεθνούς πολιτικής· αποτελεί και ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Συμπεράσματα
Οι πρόσφατες εξελίξεις καταδεικνύουν ότι η Μέση Ανατολή παραμένει το πλέον ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον του πλανήτη. Η προσωρινή αποκλιμάκωση δεν πρέπει να εκληφθεί ως οριστική ειρήνη. Οι βαθύτερες αιτίες της αντιπαράθεσης εξακολουθούν να υπάρχουν: ο ανταγωνισμός για την περιφερειακή ισχύ, το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, η ασφάλεια του Ισραήλ, η δράση των ένοπλων οργανώσεων και ο έλεγχος κρίσιμων ενεργειακών διαδρόμων.
Για την Ελλάδα, η περίοδος αυτή επιβάλλει στρατηγική διορατικότητα, ψυχραιμία και συνεχή επένδυση στην αποτρεπτική της ισχύ. Οι διεθνείς κρίσεις δεν μένουν ποτέ μακριά από την Ανατολική Μεσόγειο. Αντιθέτως, επηρεάζουν άμεσα το περιβάλλον ασφαλείας της χώρας μας.
Η ελληνική εξωτερική πολιτική οφείλει να συνεχίσει να στηρίζεται στις αρχές του διεθνούς δικαίου, στις ισχυρές συμμαχίες και στη διατήρηση αξιόπιστης στρατιωτικής ισχύος. Η ιστορία διδάσκει ότι τα κράτη που προβλέπουν τις εξελίξεις και προετοιμάζονται έγκαιρα είναι εκείνα που αντιμετωπίζουν με επιτυχία τις μεγάλες γεωπολιτικές προκλήσεις.