του Αντιστράτηγου ε.α. Δημητρίου Κυριάκου, Προέδρου του ΣΑΑΙΤΘ
Στις 2 Νοεμβρίου του 2024, πραγματοποιήθηκε, σε συνεργασία με το Δήμο Κόνιτσας, η τελετή των αποκαλυπτηρίων του Μνημείου της Πρώτης Νίκης του 1940, στο Χωριό Λυκορράχη (σήμερα Κεφαλοχώρι) του Γράμμου, όπου το Ιππικό πρωταγωνίστησε. Σκοπός της δημιουργίας του νέου Μνημείου, η προβολή της Πρώτης Νίκης του Ελληνοϊταλικού πολέμου και η καθοριστική συμβολή του Ιππικού, σ’ αυτήν.
Φέτος επιλέξαμε, ως Σύνδεσμος, να πραγματοποιήσουμε τη διπλή απότιση μνήμης σε Λυκόρραχη και Μέτσοβο, με διαμονή των μελών και των φίλων του Συνδέσμου που κινήθηκαν από την Αθήνα, στη πόλη της Καστοριάς.
Έτσι, στις 1 Νοεμβρίου 2025, κινηθήκαμε με το τουριστικό λεωφορείο από τη Καστοριά προς τη Λυκόρραχη, από την οδική διαδρομή: Νεάπολη – Τσοτύλι – Μόρφη -– Πεντάλοφος – Επταχώρι – Κεφαλοχώρι. Με άλλα λόγια, ακολουθήσαμε – εν πολλοίς – το ορεινό δρομολόγιο που ακολούθησαν και οι Ελληνικές μονάδες το 1940 για να ενισχύσουν το Απόσπασμα Πίνδου που αμυνόταν στη περιοχή, με έδρα το Επταχώρι. Τότε ο αμαξιτός δρόμος έφτανε μέχρι το χωριό Μόρφη. Στη συνέχεια τα εφόδια έπρεπε να μεταφερθούν είτε με υποζύγια, είτε στις πλάτες των γυναικών της Πίνδου. Τα δε στρατιωτικά τμήματα έπρεπε να προωθηθούν πεζοπορώντας.
Η διαδρομή είναι ανηφορική, ορεινή, δύσκολη, με πολλές στροφές και το λεωφορείο κινείται με χαμηλή ταχύτητα. Όμως, τα φθινοπωρινά χρώματα της Πίνδου και η αγριότητα του τοπίου, συνδυαζόμενα με τις καλές – για την εποχή – καιρικές συνθήκες μας αποζημίωσαν.
Τα σχετικά με την τελετή ήδη περιγράφηκαν σε προγενέστερη ανάρτηση στην ιστοσελίδα μας. Θα ήθελα να ενημερώσω ότι στο Δημοτικό Σχολείο του Χωριού που επαναλειτούργησε μετά από μερικά χρόνια, ο Σύνδεσμος πρόσφερε εποπτικό υλικό, με την έναρξη του σχολικού έτους. Ο μοναδικός μαθητής, ο Δημήτρης και ο δάσκαλος, ο κ. Βαλτάς Κωννος, μας αποζημίωσαν διπλά. Παρέστησαν στη τελετή, κατέθεσαν στεφάνι στο Μνημείο και ο μικρός Δημήτρης απήγγειλε θαρραλέα σχετικό ποίημα, για του ήρωες του 1940. Έχουμε κάθε λόγο να αισθανόμαστε ότι αυτό ήταν το σημαντικότερο γεγονός του φετινού εορτασμού.
Γευματίσαμε στο χωριό στη μία από τις δύο παραδοσιακές ταβέρνες που λειτουργούν. Δοκιμάσαμε το τυρί και τις πίτες παραγωγής τους καθώς και κυνήγι (αγριογούρουνο) που αφθονεί στη περιοχή.
Στην επιστροφή, ακολουθήσαμε διαφορετικό δρομολόγιο. Κινηθήκαμε μέσω χωριών Κοτύλης, Νεστορίου και Μεσοποταμίας, προς Καστοριά. Μια εξίσου δύσκολη και ορεινή διαδρομή, λίγο συντομότερη, αλλά με εξαιρετική θέα στη δυτική πλευρά του ορεινού όγκου του Γράμμου.
Η πόλη της Καστοριάς είναι όπως πάντα πανέμορφη, με πολλά αξιοθέατα. Επισκεφθήκαμε και ξεναγηθήκαμε στο Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα όπου ο κ. Μάρκος Λάτσιος, ο Πρόεδρος του Μουσείου, μας έκανε μια εξαιρετική και συγκινητική εξιστόρηση του Μακεδονικού Αγώνα. Στις κυρίες που συμμετείχαν στο ταξίδι, προσφέρθηκε η εναλλακτική επιλογή, της περιήγησης της Καστοριάς, αντί της επίσκεψης στη Λυκόρραχη. Έτσι τους δόθηκε η ευκαιρία να επισκεφθούν το σπήλαιο του Δράκου, να προσκυνήσουν στο Μοναστήρι της Παναγίας Μαυριώτισσας, να επισκεφθούν το προϊστορικό λιμναίο οικισμό στο Δισπηλιό και να γευματίσουν στο χωριό Λιθιά, με άριστη θέα προς τη λίμνη και τη πόλη.
Για το 2026, προσδοκούμε να περατωθεί το βόρειο τμήμα της Κεντρικής Οδού (Ε65) που θα συντομεύσει κατά μία ώρα και πλέον, το ταξίδι προς τη Καστοριά. Πρώτα ο Θεός, επιθυμούμε να επισκεφθούμε, εκ νέου, την ευρύτερη περιοχή όπου το Ιππικό έγραψε σελίδες δόξας. Το 1912 πρωταγωνίστησε στην απελευθέρωση της Φλώρινας και της Καστοριάς. Το 1941 έδωσε μάχες εναντίον των Γερμανών τόσο στη διάβαση Πισοδερίου, όσο και στις βόρειες προσβάσεις της λίμνης προς τη πόλη της Καστοριάς, απ’ όπου οι Γερμανοί δεν πέρασαν ….
Ως Σύνδεσμος, ευχαριστούμε τον Αντιστράτηγο ε.α. Γρηγόριο Γρηγοριάδη (ΣΣΕ, τάξεως 1984), κάτοικο Καστοριάς για την πολύτιμη βοήθεια στη διοργάνωση του ταξιδιού.
Χαιρετισμός – Σύντομη Εξιστόρηση της Πρώτης Νίκης του 40
Συγκεντρωθήκαμε και φέτος στο Κεφαλοχώρι της Κόνιτσας, για να εορτάσουμε την επέτειο της πρώτης νίκης του 40, σ’ αυτό το λιτό Μνημείο που κατασκευάσαμε, σε αγαστή συνεργασία, με το Δήμο Κόνιτσας και τους κατοίκους του Χωριού.
Το Κεφαλοχώρι είναι το νέο χωριό. Το παλαιό χωριό, η γνωστή από την ιστορία, Λυκόρραχη, βρίσκεται λίγο βορειότερα και μετακινήθηκε, εδώ, λόγω κατολισθήσεων. Η Λυκόρραχη βρίσκεται ψηλότερα, στους πρόποδες του Γράμμου και εδώ έμελλε να επιτευχθεί η πρώτη νίκη κατά τον Ιταλών εισβολέων, την 1η Νοεμβρίου του 1940.
Μετά το τορπιλισμό της Έλλης, στις 15 Αυγούστου, η τότε στρατιωτική ηγεσία αποφασίζει, έστω και καθυστερημένα, να καλύψει τον τομέα της Πίνδου, δηλ. τη μεθόριο νότια της κορυφής του ορεινού όγκου του Γράμμου, μήκους, σε ευθεία γραμμή, περίπου 35 χλμ..
Επιστράτευσε λοιπόν το 51ο Σύνταγμα Τρικάλων και δύο τάγματα του, τα έστειλε με Διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Μισύρη να συγκροτήσουν το Απόσπασμα Πίνδου, υπό τον Συνταγματάρχη Δαβάκη, προσθέτοντας μίαμιση Πυροβολαρχία, ένα Ουλαμό Ιππικού και ένα Λόχο του Τάγματος Προκαλύψεως Κόνιτσας. Ο Λόχος Προκαλύψεως ήταν και η μόνη δύναμη που προϋπήρχε στη περιοχή και επάνδρωνε τα 5 φυλάκια προκαλύψεως του τομέα.
Οι δυνάμεις του Αποσπάσματος, θα φτάσουν εδώ, σταδιακά μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου και ο Δαβάκης θα εγκαταστήσει το Σταθμό Διοικήσεως του, στο Επταχώρι. Εντείνει τις προσπάθειές του, να οργανώσει αμυντικά τη περιοχή αλλά πολύ λίγα πράγματα θα πετύχει μέχρι την ιταλική επίθεση.
Το Απόσπασμα Πίνδου, είχε οργανώσει 3 αμυντικούς υποτομείς. Εδώ βρισκόμαστε στο 2ο Υποτομέα, με τότε Διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Μισύρη, αποτελούμενο από 2 Λόχους Πεζικού και το Λόχο Προκαλύψεως. Σταθμό Διοικήσεως του Υποτομέα, ήταν αρχικά το χωριό Λυκόρραχη και λίγες μέρες πριν την έναρξη των επιχειρήσεων, μετακινήθηκε στο χωριό Οξιά που είναι δυτικότερα.
Από τις 5 το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, οι Ιταλοί επιτίθενται με την επίλεκτη μεραρχία αλπινιστών «Τζούλια», σ’ όλο το εύρος του τομέα του Αποσπάσματος Πίνδου. Τα φυλάκια της μεθορίου αμύνονται για λίγο και αρχίζουν να συμπτύσσονται. Οι Ιταλοί προωθούνται ορμητικά και μέχρι το μεσημέρι της 28ης, έχουν παραβιάσει όλη τη μεθόριο Οι Ελληνικές δυνάμεις συμπτύσσονται. Διεξάγουν επιβαρυντικό αγώνα στις 28, 29 και 30 Οκτωβρίου αλλά τελικά η αραχνούφαντη αμυντική διάταξή τους, καταρρέει και τα Ελληνικά τμήματα συρρέουν άτακτα προς το Επταχώρι, εξαντλημένα από την εχθρική πίεση και τις εξαιρετικά δυσμενείς καιρικές συνθήκες, ισχυρές βροχοπτώσεις και χιόνια στα ψηλά.
Στις 30 του μηνός το απόγευμα, φτάνει στο Επταχώρι ο Στρατηγός Βραχνός, διοικητής της Ιης Μεραρχίας, αναλαμβάνει τη διοίκηση των δυνάμεων, διατάσσει ανασυγκρότηση, υποδοχή των ενισχύσεων και εκτόξευση αντεπιθέσεων το πρωί της 1ης Νοεμβρίου.
Στη περιοχή που βρισκόμαστε, με κατεύθυνση από τα δυτικά προς το χωριό Λυκόρραχη, θα επιτεθεί το Βόρειο Συγκρότημα με επικεφαλής τον Αντισυνταγματάρχη Μισύρη, αποτελούμενο από 2 ανασυγκροτηθέντες Λόχους του Αποσπάσματος Πίνδου και την Ίλη Ιππικού Γεωργιάδη που έφτασε στο Επταχώρι στις 30 Οκτωβρίου.
Νοτιότερα θα επιτεθεί προς το ύψωμα Προφήτη Ηλία Φούρκας, ο ίδιος ο Δαβάκης με μια Διλοχία. Ενώ ένα ακόμη τμήμα, η Διλοχία Βασιλόπουλου, θα επιτεθεί προς το ύψωμα Τσούκα, υπό τον Ταγματάρχη Καραβία που είχε σταλεί στη περιοχή ως σύνδεσμος με το Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας. Άλλοι ανώτεροι αξιωματικοί, απλά δεν υπήρχαν.
Ο Μισύρης ξεκίνησε στις 4 τα ξημερώματα, από το Επταχώρι, υπό ακατάσχετη βροχή, ψύχος και πυκνό σκοτάδι, για να συναντήσει την Ίλη Ιππικού που ήδη βρισκόταν στον αυχένα Πριάσωπο, ανατολικά του χωριού. Αρκετοί άνδρες ήσαν ξυπόλητοι και με σκισμένες «περισκελίδες». Η οδός βρισκόταν σε άθλια κατάσταση. Στρατιώτες και κτήνη βυθίζονταν στη λάσπη.
Στις 07:00, το πρωί, ο Ίλαρχος Γεωργιάδης προώθησε την Ίλη του προς τη Λυκόρραχη. Περί τις 08:00, οι ανιχνευτές του, αντελήφθησαν ιταλικό τμήμα 300 – 400 περίπου ανδρών με πολλά μεταγωγικά, να κινείται από Λυκόρραχη προς Νοτιο – Ανατολικά, προς το χωριό Κάντζικο (σήμερα Δροσοπηγή). Αμέσως ο Ίλαρχος έταξε τους ουλαμούς κυκλωτικά και ενημέρωσε το Μισύρη, ο οποίος προώθησε τους 2 λόχους, για να επιτεθούν από κοινού με το Ιππικό.
Τα Ελληνικά πυρά ήταν δραστικά, οι Ιταλοί αιφνιδιάστηκαν και πανικόβλητοι υποχώρησαν προς το χωριό. Τα έμφορτα κτήνη αφήνιασαν και έτρεχαν προς κάθε κατεύθυνση. Αρκετοί Ιταλοί προσπάθησαν διαφύγουν του κλοιού. Όμως το Ιππικό περιέσφιγγε τη Λυκόρραχη και η Διλοχία του Πεζικού, αφού αναπτύχθηκε στα ανατολικά υψώματα, υποστήριξε αρχικά, με δραστικά πυρά το Ιππικό και στη συνέχεια όρμησε προς το χωριό, με το Μισύρη να τους παροτρύνει όρθιος και ακάλυπτος. Οι Ιταλοί οχυρώθηκαν μέσα στα σπίτια.
Η Ίλη άρχισε να διεξαγάγει αγώνα εντός κατοικημένου τόπου. Οι πεζομαχούντες ιππείς, εισέδυσαν στο χωριό και άρχισαν την εκκαθάριση των οικιών, από τις οποίες αμύνονταν οι Ιταλοί, με χρήση χειροβομβίδων και ολμίσκων. Σύντομα και η Διλοχία Πεζικού όρμησε κι’ αυτή μέσα στο χωριό. Γύρω στις 11:00, ο Μισύρης τραυματίζεται σοβαρά στο αριστερό πόδι, αλλά παραμένει στο πεδίο τη μάχης για να μην λιγοψυχήσουν οι άνδρες του. Παρέμεινε μέχρι τις 16:30, οπότε μεταφέρθηκε στο Επταχώρι, παραχωρώντας τη διοίκηση, στο Λοχαγό Λαμπράκη. Η μάχη κόπασε περί τις 17:00. Προς το τέλος της, σκοτώθηκε ο κάτοικος του χωριού Νούτσος Νικόλαος, από αδέσποτη σφαίρα, ο οποίος και θεωρείται παράπλευρη απώλεια.
Στο χωριό αιχμαλωτίσθηκαν 3 Ιταλοί αξιωματικοί και 130 οπλίτες. Άλλοι 80 οπλίτες, 120 κτήνη, 4 βαριά πολυβόλα, 15 οπλοπολυβόλα, χιλιάδες χειροβομβίδες και διάφορα άλλα υλικά, περισυλλέγησαν την επομένη ημέρα. Οι απώλειες του συγκροτήματος ανήλθαν σε 50 οπλίτες νεκρούς και τραυματίες, σύμφωνα με την επίσημο τόμο ιστορίας του ΓΕΣ. Η Ίλη Γεωργιάδη είχε απώλειες 7 απώλειες, ένα νεκρό ιππέα και 6 ιππείς τραυματίες, σύμφωνα με την Έκθεση Πεπραγμένων του Ιλάρχου.
Η νίκη στη Λυκόρραχη ήταν συντριπτική, το Ιταλικό τμήμα διαλύθηκε πλήρως. Όμως τα αποτελέσματα στις 2 άλλες κατευθύνσεις αντεπιθέσεων δεν ήταν θετικά. Οι Διλοχίες υπό τον Δαβάκη και υπό τον Καραβία, δεν κατέλαβαν τους αντικειμενικούς σκοπούς, ενώ είχαν σημαντικές απώλειες. Στο ύψωμα Τσούκα, στον τομέα του Καραβία, που καταλήφθηκε δύο φορές από τους Έλληνες αλλά ανακαταλήφθηκε και πάλι από τους Ιταλούς, σκοτώθηκαν, ο διοικητής Λόχου, Υπολοχαγός Αλέξανδρος Διάκος και ο υποδιοικητής του Έφεδρος Ανθυπολοχαγός Ελευθέριος Ντάσκας.
Συνεπώς στην 1η Νοεμβρίου 1940, τα μόνο καλά αποτελέσματα ήρθαν από την αντεπίθεση στη Λυκόρραχη, στην οποία πρωταγωνίστησε η Ίλη Γεωργιάδη. Οι Ιταλοί συνέχισαν την προώθησή τους και στις 2 Νοεμβρίου, κατέλαβαν τη Σαμαρίνα Γρεβενών.
Το ύψωμα Προφήτης Ηλίας καταλήφθηκε την επόμενη ημέρα, αφού πρώτα τραυματίστηκε σοβαρά ο Δαβάκης και όλα τα τμήματα ενήργησαν υπό τον Καραβία. Στο τομέα της της VIIΙης Μεραρχίας στο Καλπάκι, οι Ιταλοί πίεζαν ισχυρά την ελληνική αμυντική τοποθεσία και την νύκτα 1/2 Νοεμβρίου, θα καταλάβουν το ύψωμα Γκραμπάλα, η οποία ευτυχώς ανακαταλήφθηκε με τολμηρή αντεπίθεση το ξημέρωμα της 2ας Νοεμβρίου.
Συνεπώς από τη Λυκόρραχη, έφτασαν τα πρώτα καλά νέα στην Αθήνα. Στη Λυκόρραχη αποδείχθηκε ότι οι Ιταλοί «δεν ήταν αήττητοι» και έφθανε να γίνει μόνο η αρχή για αντιστραφεί η κατάσταση.
Το Μνημείο έχει ολοκληρωθεί αλλά θέλουμε να συνεχίσουμε να βελτιώνουμε το περιβάλλοντα χώρο. Στο χωριό γνωρίσαμε τον ιστορικό ερευνητή το Νίκο Φασούλη, που έχει κατ’ επανάληψη αρθρογραφήσει, για τη μάχη της Λυκόρραχης, ενώ έχει συγκεντρώσει πλήθος στοιχείων και μαρτυρίων από τους κατοίκους, από τις οποίες αποδεικνύεται περίτρανα η συμβολή των συγχωριανών του στον αγώνα. Επίδεση και περίθαλψη τραυματιών, φιλοξενία και διανυκτέρευση στρατιωτών στα σπίτια, διάθεση τροφίμων και σφαγίων για τη σίτιση των στρατιωτών μας, είναι μερικά απ’ αυτά που έκαναν. Ακόμη και στη συλλογή των Ιταλών αιχμαλώτων και των λαφύρων βοήθησαν.
Τελευταία, βλέπουν το φως της δημοσιότητας κάποιες προφορικές και γραπτές αναφορές που από λάθος – θέλω να πιστεύω – υποβαθμίζουν τη νίκη της Λυκόρραχης. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι απλά εδώ, οι Έλληνες διέλυσαν ένα τμήμα μεταγωγικών της «Τζούλια», με αλλά λόγια εδώ αντιμετωπίσαμε ημιονηγούς δηλ. οπλισμένους αγωγιάτες και όχι κάποιο μάχιμο τμήμα. Αυτό είναι ιστορικό λάθος, ό ίδιος ο Στρατηγός Βραχνός στα απομνημονεύματά του, τονίζει ότι μεταξύ των λαφύρων περισυνελλέγησαν 4 βαριά πολυβόλα και 15 οπλοπολυβόλα. Αλήθεια οι ημιονηγοί της «Τζούλια», εξοπλίζονταν με πολυβόλα και οπλοπολυβόλα ;;; Όσο για τα 120 έμφορτα μουλάρια που περισυνελλέγησαν, αυτά δεν αποτελούν απόδειξη για τη σύνθεση του ιταλικού τμήματος. Η «Τζούλια» διέθετε 4700 μουλάρια και περί τα 180 άλογα, γιατί ως Μεραρχία Αλπινιστών, αυτή ήταν η σύνθεσή της. Άλλωστε, όταν ξεκίνησαν την επίθεση πήραν μαζί τους τρόφιμα για 5 ημέρες αγώνα, για τους άνδρες και χορτονομή 4 ημερών, για τα υποζύγια. Προφανώς, όλα αυτά δεν τα μετέφεραν οι «Τζουλιάνοι» στις πλάτες τους …
Ευχαριστώ για τη προσοχή σας.
Ζήτω η 1η Νοεμβρίου 1940
Ζήτω η Μάχη της Λυκόρραχης
