Η ιστορική του διαδρομή, η ελληνικότητά του και η τεράστια γεωπολιτική του σημασία «Στις 13 Σεπτεμβρίου 1943, το Ελληνικό αντιτορπιλικό (Ναύαρχος Κουντουριώτης) εισήλθε στο λιμάνι του Καστελορίζου, σηματοδοτώντας την απελευθέρωση του νησιού. Με την ευκαιρία αυτής της επετείου παραθέτουμε πιο κάτω το ιστορικό-επετειακό άρθρο»
Γράφει ο Υποστράτηγος ε.α. Χρήστος Παπαδογεωργόπουλος
Υπάρχουν τόποι στην Ελλάδα που, αν και μικροί σε έκταση, έχουν σημασία
δυσανάλογα μεγάλη προς το μέγεθός τους. Ένας από αυτούς είναι το
Καστελλόριζο ή Μεγίστη.
Ένα μικρό ελληνικό νησί, μόλις λίγα χιλιόμετρα από τις μικρασιατικές ακτές,
αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά σημεία της
Ανατολικής Μεσογείου. Η θέση του το καθιστά ταυτόχρονα σύμβολο της
ελληνικής παρουσίας στην περιοχή και κρίσιμο παράγοντα στους θαλάσσιους
συσχετισμούς Ελλάδας και Τουρκίας.
Η Τουρκία γνωρίζει πολύ καλά αυτή τη σημασία. Γι’ αυτό και το Καστελλόριζο
βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο της τουρκικής αμφισβήτησης.
- Ένα νησί με βαθιές ελληνικές ρίζες
Η ιστορία της Μεγίστης χάνεται βαθιά μέσα στους αιώνες.
Αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν ανθρώπινη παρουσία ήδη από τη
Νεολιθική εποχή. Στο νησί έχουν βρεθεί ελληνικές επιγραφές, ενώ σύμφωνα
με την ιστορική παράδοση οι αρχαίοι κάτοικοί του ήταν ελληνόφωνοι. Ο
Δήμος Μεγίστης επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι, παρά την εγγύτητα προς τη
Λυκία, οι επιγραφές του νησιού ήταν ελληνικές, σε αντίθεση με τις δίγλωσσες
ελληνικές και λυκιακές επιγραφές της απέναντι μικρασιατικής περιοχής.
Το όνομα Μεγίστη είναι αρχαίο και απαντάται σε αρχαίους γεωγράφους και
συγγραφείς, ενώ το σημερινό όνομα Καστελλόριζο συνδέεται με το κάστρο
που δεσπόζει στην περιοχή.
Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους το νησί εντάχθηκε στον ευρύτερο ελληνικό
κόσμο της Ανατολικής Μεσογείου και αργότερα πέρασε στη Ρωμαϊκή και στη
συνέχεια στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Η βυζαντινή παρουσία έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι το Καστελλόριζο δεν
αποτελεί ένα ιστορικά αποκομμένο νησί αλλά τμήμα της μακραίωνης
ιστορικής συνέχειας του ελληνικού και βυζαντινού χώρου.
- Η Τουρκοκρατία δεν εξαφάνισε την ελληνική ταυτότητα
Όπως και πολλά άλλα ελληνικά νησιά, το Καστελλόριζο γνώρισε κατά τους
αιώνες αλλεπάλληλες κατακτήσεις και κατοχές.
Πέρασαν από το νησί Ιωαννίτες Ιππότες, Βενετοί, Νεαπολιτάνοι, Οθωμανοί
και άλλες δυνάμεις. Η γεωγραφική του θέση το έκανε πολύτιμο στρατηγικό
σημείο και ταυτόχρονα αντικείμενο διεκδίκησης από τις δυνάμεις που
ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου.
Αλλά υπάρχει ένα στοιχείο που πρέπει να τονιστεί:
Η πολιτική κυριαρχία επί ενός τόπου δεν ταυτίζεται με την εθνική
ταυτότητα των κατοίκων του.
Για αιώνες οι Καστελλοριζιοί διατήρησαν την ελληνική γλώσσα, την Ορθόδοξη
πίστη, τα έθιμα και την εθνική τους συνείδηση.
Ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα το Καστελλόριζο γνώρισε μεγάλη οικονομική και
ναυτική ακμή. Οι κάτοικοί του ανέπτυξαν έντονη ναυτιλιακή και εμπορική
δραστηριότητα και δημιούργησαν παροικίες στις απέναντι μικρασιατικές ακτές.
Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: οι Καστελλοριζιοί δεν αισθάνονταν
ότι ανήκαν στην απέναντι Μικρά Ασία. Αντιθέτως, διατηρούσαν
ισχυρότατη ελληνική εθνική συνείδηση. - Το Καστελλόριζο στην Επανάσταση του 1821
Η συμμετοχή των Καστελλοριζιών στην Ελληνική Επανάσταση αποτελεί έναν
ακόμη κρίκο στην αλυσίδα της ελληνικής ιστορικής συνέχειας.
Οι κάτοικοι του νησιού μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία και συμμετείχαν ενεργά
στον αγώνα. Τα εμπορικά τους πλοία χρησιμοποιήθηκαν σε πολεμικές
επιχειρήσεις και οι Καστελλοριζιοί ναυτικοί συνέβαλαν στις επιχειρήσεις του
ελληνικού στόλου.
Ο ίδιος ο Δήμος Μεγίστης καταγράφει τη συμμετοχή των Καστελλοριζιών στις
ναυτικές επιχειρήσεις της Επανάστασης και τη δράση των πλοίων τους
εναντίον οθωμανικών πλοίων.
Η ιστορική αυτή διαδρομή καταδεικνύει ότι το Καστελλόριζο δεν απέκτησε την
ελληνική του ταυτότητα τον 20ό αιώνα.
Την κουβαλούσε επί αιώνες. - Το 1913 οι Καστελλοριζιοί ύψωσαν την ελληνική σημαία
Ιδιαίτερα συγκλονιστικό γεγονός υπήρξε η εξέλιξη του 1913.
Την 1η Μαρτίου 1913, ομάδα Κρητών με επικεφαλής τον Δασκαλάκη, μαζί με
Καστελλοριζιούς, έφθασε στο νησί. Οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν, συνέλαβαν την
τουρκική φρουρά και ύψωσαν την ελληνική σημαία.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 29 Μαρτίου 1913, οι Καστελλοριζιοί
εξέδωσαν ψήφισμα με το οποίο διακήρυξαν την ένωση του νησιού με την
Ελλάδα.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες ιστορικές ειρωνείες:
Το νησί βρίσκεται μόλις λίγα χιλιόμετρα από την Τουρκία, αλλά οι κάτοικοί
του, γνωρίζοντας καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο τη γεωγραφική τους
θέση, επέλεξαν συνειδητά την Ελλάδα.
Η εγγύτητα προς τις τουρκικές ακτές δεν τους έκανε Τούρκους.
Τους έκανε, αντιθέτως, ακρίτες του Ελληνισμού. - Από τη Γαλλική και Ιταλική κατοχή στην οριστική ένταξη
στην Ελλάδα
Η ιστορία του Καστελλορίζου κατά τον 20ό αιώνα υπήρξε ιδιαίτερα
ταραχώδης.
Το 1915 καταλήφθηκε από τους Γάλλους και το 1921 πέρασε στην Ιταλία. Η
ιταλική φασιστική κατοχή οδήγησε σε σημαντική συρρίκνωση του πληθυσμού
και σε εκτοπισμούς. Παρ’ όλα αυτά, η ελληνική εθνική συνείδηση των
κατοίκων δεν εξαλείφθηκε.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 1943, το ελληνικό αντιτορπιλικό «Ναύαρχος
Κουντουριώτης» εισήλθε στο λιμάνι του Καστελλορίζου, σηματοδοτώντας την
απελευθέρωση του νησιού. Το Καστελλόριζο αποτέλεσε μάλιστα το πρώτο
τμήμα ελληνικού εδάφους που απελευθερώθηκε και χρησιμοποιήθηκε ως
προκεχωρημένη βάση για τις επιχειρήσεις των Συμμάχων στα Δωδεκάνησα.
Η διεθνής κατοχύρωση ήρθε με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του
1947.
Το άρθρο 14 της Συνθήκης προέβλεψε ότι η Ιταλία εκχωρεί στην Ελλάδα, «εν
πλήρει κυριαρχία», τα Δωδεκάνησα, μεταξύ των οποίων αναφέρεται ρητά και
το Καστελλόριζο, μαζί με τις παρακείμενες νησίδες.
Επομένως, η ελληνική κυριαρχία επί του Καστελλορίζου δεν αποτελεί
αποτέλεσμα μιας πρόσφατης πολιτικής απόφασης ούτε μιας μονομερούς
ελληνικής ερμηνείας.
Εδράζεται σε διεθνείς συνθήκες και στον μεταπολεμικό διεθνή νομικό
χάρτη.
- Γιατί το Καστελλόριζο είναι τόσο σημαντικό γεωπολιτικά;
Εδώ βρίσκεται η ουσία του ζητήματος.
Το Καστελλόριζο βρίσκεται στο νοτιοανατολικότερο άκρο του ελληνικού
χώρου, σε απόσταση περίπου δύο χιλιομέτρων από τις τουρκικές ακτές και
πολύ μακριά από τον ηπειρωτικό κορμό της Ελλάδας.
Η θέση του δημιουργεί έναν ελληνικό γεωγραφικό και θαλάσσιο
προμαχώνα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Το νησί βρίσκεται κοντά:
στις τουρκικές ακτές,
στην Κύπρο,
στις θαλάσσιες περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου,
στις ενεργειακές διαδρομές της περιοχής,
και στο σημείο όπου συναντώνται οι θαλάσσιες ζώνες Ελλάδας,
Κύπρου, Αιγύπτου και Τουρκίας.
Η γεωγραφική του θέση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν συνδεθεί με
το γεγονός ότι η Ελλάδα, μέσω του Καστελλορίζου, βρίσκεται γεωγραφικά
παρούσα σε μια περιοχή όπου η Τουρκία επιδιώκει να διαμορφώσει ένα πολύ
ευρύτερο θαλάσσιο αποτύπωμα. - Γιατί αντιδρά τόσο έντονα η Τουρκία;
Η απάντηση είναι πρωτίστως γεωπολιτική και θαλάσσια.
Η Τουρκία δεν αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία επί του Καστελλορίζου με
τον ίδιο τρόπο που αμφισβητεί άλλα ζητήματα. Το κεντρικό τουρκικό
επιχείρημα αφορά κυρίως τι θαλάσσιες ζώνες και τι θαλάσσια δικαιώματα
μπορεί να παράγει το νησί.
Η τουρκική θέση είναι ότι ένα μικρό νησί που βρίσκεται ακριβώς απέναντι από
τις τουρκικές ακτές δεν μπορεί να έχει πλήρη επήρεια κατά τρόπο που, κατά
την τουρκική άποψη, θα «αποκόπτει» την Τουρκία από την Ανατολική
Μεσόγειο.
Η Άγκυρα έχει υποστηρίξει επανειλημμένα ότι το Καστελλόριζο, λόγω του
μικρού μεγέθους του και της εγγύτητάς του στην τουρκική ηπειρωτική ακτή,
δεν μπορεί να δημιουργεί θαλάσσια περιοχή όπως αυτή που υποστηρίζει η
Ελλάδα.
Αυτό είναι το βασικό σημείο της τουρκικής επιχειρηματολογίας.
- Η απάντηση του Διεθνούς Δικαίου
Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.
Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας δεν λέει ότι ένα νησί χάνει τα θαλάσσια
δικαιώματά του επειδή βρίσκεται κοντά σε άλλη ηπειρωτική ακτή.
Το άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της
Θάλασσας (UNCLOS) προβλέπει ότι τα νησιά, ως φυσικοί σχηματισμοί που
βρίσκονται πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας κατά την υψηλή
παλίρροια, έχουν κατ’ αρχήν χωρικά ύδατα, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και
υφαλοκρηπίδα, όπως και άλλες χερσαίες περιοχές, με εξαίρεση τους βράχους
που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή οικονομική ζωή.
Το Καστελλόριζο, όμως, δεν είναι ακατοίκητος βράχος.
Είναι κατοικημένο ελληνικό νησί, με ιστορική, οικονομική και κοινωνική ζωή.
Επομένως, το επιχείρημα ότι «επειδή είναι κοντά στην Τουρκία δεν μπορεί να
έχει θαλάσσιες ζώνες» είναι υπεραπλουστευμένο.
Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι το διεθνές δίκαιο επιβάλλει σε κάθε
περίπτωση πλήρη επήρεια ενός νησιού κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο σε μια
οριοθέτηση θαλάσσιας ζώνης. Οι οριοθετήσεις μεταξύ απέναντι ή
παρακείμενων κρατών αποτελούν ξεχωριστό ζήτημα και μπορούν να
απαιτούν συμφωνία ή δικαστική κρίση.
Άλλο, όμως, η οριοθέτηση και άλλο η άρνηση ύπαρξης δικαιωμάτων. - Το πραγματικό τουρκικό πρόβλημα
Αν εξετάσουμε ψύχραιμα την τουρκική στρατηγική, γίνεται κατανοητό γιατί η
Άγκυρα αποδίδει τόσο μεγάλη σημασία στο Καστελλόριζο.
Εάν το Καστελλόριζο, η Ρόδος, η Κρήτη και η Κύπρος συνυπολογιστούν ως
ελληνικά και κυπριακά νησιωτικά εδάφη κατά τους κανόνες του Διεθνούς
Δικαίου της Θάλασσας, η Τουρκία δεν μπορεί να αντιμετωπίζει την Ανατολική
Μεσόγειο σαν μια θάλασσα που περιβάλλεται αποκλειστικά από τη δική της
ηπειρωτική ακτή.
Το Καστελλόριζο αποτελεί, συνεπώς, τον κρίσιμο κρίκο που συνδέει
γεωγραφικά τον ελληνικό χώρο του Αιγαίου με τον χώρο της
Ανατολικής Μεσογείου και βρίσκεται απέναντι ακριβώς από την
τουρκική ακτή.
Γι’ αυτό και η Άγκυρα έχει χαρακτηρίσει επανειλημμένα τις ελληνικές θέσεις
για το Καστελλόριζο «μαξιμαλιστικές» και έχει χρησιμοποιήσει το νησί ως
χαρακτηριστικό παράδειγμα στη δική της επιχειρηματολογία για τις θαλάσσιες
ζώνες.
- Η εγγύτητα δεν αλλάζει την ελληνικότητα
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο μήνυμα.
Το Καστελλόριζο βρίσκεται πολύ κοντά στην Τουρκία.
Αυτό είναι γεωγραφικό γεγονός.
Δεν είναι όμως ιστορικό ή νομικό επιχείρημα για την αλλαγή της κυριαρχίας.
Το ίδιο το ιστορικό παράδειγμα του Καστελλορίζου αποδεικνύει ότι η εγγύτητα
προς τη Μικρά Ασία ουδέποτε εμπόδισε τους κατοίκους του να διατηρήσουν
την ελληνική τους ταυτότητα.
Αντιθέτως, επί αιώνες:
Ελληνική γλώσσα – Ελληνική παιδεία – Ορθόδοξη πίστη – Ελληνική
συνείδηση – Ελληνική σημαία.
Και όταν παρουσιάστηκε η ευκαιρία της εθνικής αποκατάστασης, οι
Καστελλοριζιοί εξέφρασαν οι ίδιοι την επιθυμία τους να ενωθούν με την
Ελλάδα. - Το Καστελλόριζο δεν είναι «μια κουκκίδα στον χάρτη»
Μερικές φορές, στη δημόσια συζήτηση, ακούγεται η άποψη ότι πρόκειται για
ένα πολύ μικρό νησί και συνεπώς δεν πρέπει να του αποδίδουμε υπερβολική
σημασία.
Αυτή είναι μια επικίνδυνη γεωπολιτική λογική.
Στη στρατηγική δεν μετρά πάντοτε το μέγεθος.
Μετρά η θέση.
Η Μάλτα είναι μικρή. Η Σιγκαπούρη είναι μικρή. Το Γιβραλτάρ είναι μικρό. Κι
όμως, η στρατηγική τους σημασία είναι τεράστια.
Το ίδιο ισχύει και για το Καστελλόριζο.
Η αξία του δεν βρίσκεται στα τετραγωνικά του χιλιόμετρα.
Βρίσκεται στη θέση του στον χάρτη. - Τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα
Η Ελλάδα οφείλει να αντιμετωπίζει το Καστελλόριζο όχι ως ένα απομονωμένο
ακριτικό νησί αλλά ως στρατηγικό εθνικό έρεισμα στην Ανατολική
Μεσόγειο.
Αυτό σημαίνει:
Πρώτον, πλήρη και συνεχή παρουσία του ελληνικού κράτους.
Δεύτερον, ενίσχυση των υποδομών, της υγείας, της παιδείας, της
συγκοινωνίας και της οικονομικής ζωής του νησιού.
Τρίτον, ισχυρή αμυντική παρουσία, ανάλογη με τη στρατηγική του σημασία.
Τέταρτον, διπλωματική και νομική τεκμηρίωση κάθε ελληνικής θέσης.
Πέμπτον, ενεργό συμμετοχή της Ελλάδας στις περιφερειακές συνεργασίες
της Ανατολικής Μεσογείου, ιδιαίτερα με την Κύπρο, την Αίγυπτο και το
Ισραήλ.
Και, κυρίως:
Να μην επιτρέψει η Ελλάδα να μετατραπεί η γεωγραφική εγγύτητα του
Καστελλορίζου προς την Τουρκία σε επιχείρημα αμφισβήτησης της
ελληνικής κυριαρχίας ή των δικαιωμάτων του.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Το Καστελλόριζο είναι πολύ περισσότερο από ένα μικρό νησί.
Είναι ένας τόπος με χιλιάδες χρόνια ιστορίας, ένας τόπος όπου ο Ελληνισμός
επέζησε παρά τις αλλεπάλληλες κατακτήσεις, ένας τόπος που οι κάτοικοί του
αγωνίστηκαν για την Ένωση με την Ελλάδα και ένας τόπος που
κατοχυρώθηκε οριστικά ως ελληνικός με διεθνή συνθήκη.
Η Τουρκία έχει κάθε λόγο, από τη δική της στρατηγική σκοπιά, να θεωρεί το
Καστελλόριζο εξαιρετικά σημαντικό.
Ακριβώς γι’ αυτό πρέπει να το θεωρεί σημαντικό και η Ελλάδα.
Δεν πρέπει, όμως, να αντιμετωπίζουμε το ζήτημα με συναισθηματισμό ούτε
με φοβικά σύνδρομα.
Χρειάζεται ιστορική γνώση, διεθνές δίκαιο, διπλωματία, αποτρεπτική
ισχύ και κυρίως εθνική στρατηγική.
Το Καστελλόριζο βρίσκεται εκεί όπου το τοποθέτησε η Ιστορία και το
κατοχύρωσε το Διεθνές Δίκαιο:
στο νοτιοανατολικό άκρο της Ελλάδας.
Και η ελληνική σημαία που κυματίζει πάνω από το ακριτικό νησί δεν είναι
απλώς ένα σύμβολο.
Είναι η ζωντανή απόδειξη ότι ο Ελληνισμός, ακόμη και στο πιο
απομακρυσμένο του σημείο, δεν εγκατέλειψε ποτέ τη θέση του στην
Ανατολική Μεσόγειο.