Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης
«Δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά ο Θουκυδίδης, ο Πατέρας της Ιστορίας, εξακολουθεί να εξηγεί τον κόσμο»
Η πρόσφατη συνάντηση του Κινέζου πρόεδρου Σι Τζίνπίνγκ με τον Ντοναλντ Τραμπ και η συζήτηση που άρχισε μετά την περίφημη αναφορά του στην λεγόμενη «παγίδα του Θουκυδίδη», αντιμετωπίστηκε και συνεχίζει να συζητιέται έντονα βλέπω ιδιαίτερα στο διαδίκτυο κυρίως με κείμενα προκάτ από AI(εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων)ως μια ακόμη διπλωματική αναφορά και μια έξυπνη ιστορική επίκληση μέσα στο ψυχρό παιχνίδι της γεωπολιτικής.Όμως όσοι κατανοούν πραγματικά το βάθος της ιστορίας ένιωσαν κάτι πολύ μεγαλύτερο να διαπερνά τη συγκεκριμένη στιγμή.
Μιλάμε για έναν από τους αρχαιότερους συνεχείς πολιτισμούς της ανθρωπότητας που έστρεφε το βλέμμα του προς τον έτερο εξίσου αρχαίο συνεχή πολιτισμό αναζητώντας μέσα στις σελίδες του Θουκυδίδη την ερμηνεία του παρόντος και ίσως την προειδοποίηση για το μέλλον και αυτό από μόνο του είναι συγκλονιστικό.Φανταστείτε σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, όταν αυτοκρατορίες γεννήθηκαν και εξαφανίστηκαν, όταν θρησκείες, ιδεολογίες και οικονομικά συστήματα άλλαξαν τον κόσμο, όταν η ανθρωπότητα έφτασε από τις τριήρεις στους δορυφόρους, από τα χάλκινα δόρατα στην τεχνητή νοημοσύνη και στα πυρηνικά οπλοστάσια, η σκέψη ενός Αθηναίου στρατηγού εξακολουθεί να αντηχεί μέσα στα ανώτατα κέντρα εξουσίας του πλανήτη.
Αλλά πέρα από τα παραπάνω αξίζει να σκεφτούμε για την ουσία της αναφοράς του Κινέζου προέδρου ο οποίος μίλησε ξεκάθαρα για τον μεγαλύτερο φόβο της εποχής μας ότι δηλαδή ο κόσμος μπορεί να οδηγηθεί σε μια σύγκρουση ανάμεσα στις δύο ισχυρότερες δυνάμεις του πλανήτη όχι επειδή κάποιος πραγματικά επιθυμεί έναν παγκόσμιο πόλεμο, αλλά επειδή η ίδια η δυναμική της ισχύος, της καχυποψίας και του φόβου μπορεί να παρασύρει τα κράτη σε μια πορεία χωρίς επιστροφή.
Εδώ θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι ο ίδιος ο Θουκυδίδης ποτέ δεν μίλησε για «παγίδα».Ο όρος δημιουργήθηκε αιώνες αργότερα από τον καθηγητή του Χάρβαρντ Γκράχαμ Άλισον το 2015.Περά από αυτό όμως ο πυρήνας της σκέψης του Θουκυδίδη παραμένει εκρηκτικά επίκαιρος, όταν δύο μεγάλες δυνάμεις αρχίζουν να βλέπουν η μία την άλλη ως υπαρξιακή απειλή, τότε ακόμη και μικρές κρίσεις μπορούν να μετατραπούν σε αλυσιδωτή καταστροφή.Αυτό ακριβώς βλέπουμε σήμερα ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Η Αμερική με λίγα λόγια αισθάνεται ότι για πρώτη φορά μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και το φόβητρο της Σοβιετικής Ένωσης εμφανίζεται μια δύναμη ικανή να αμφισβητήσει την οικονομική της πρωτοκαθεδρία,να ανταγωνιστεί την τεχνολογική της υπεροχή,να επεκτείνει την επιρροή της σε Ασία, Αφρική και Ειρηνικό,και να οικοδομήσει μια εναλλακτική παγκόσμια τάξη.Από την άλλη πλευρά, η Κίνα βλέπει ότι περικυκλώνεται στρατηγικά,περιορίζεται εμπορικά,πιέζεται τεχνολογικά και αντιμετωπίζεται όχι απλώς ως ανταγωνιστής αλλά ως πραγματική απειλή που πρέπει να ανακοπεί πριν αποκτήσει πλήρη ισχύ.
Κάπου εκεί πίστευω ότι αρχίζει να εμφανίζεται η θουκυδίδεια λογική.
Όχι βέβαια επειδή οι ΗΠΑ είναι ακριβώς η Αθήνα ή η Κίνα η Σπάρτη.Αυτές οι υπεραπλουστεύσεις συχνά παραμορφώνουν την ιστορία.Αλλά επειδή οι μηχανισμοί του φόβου, της ισχύος, της ανασφάλειας και της αμοιβαίας καχυποψίας παραμένουν εδώ και χιλιετίες ίδιοι.Ο Θουκυδίδης κατάλαβε κάτι τρομακτικά ανθρώπινο και διαχρονικό ότι οι μεγάλες συγκρούσεις ξεκινούν συχνά πολύ πριν πέσει το πρώτο βέλος ή η πρώτη σφαίρα.Ξεκινούν πρώτα μέσα στο μυαλό των ηγεσιών.Στην πεποίθηση ότι αν δεν κινηθώ τώρα, αργότερα θα είμαι αδύναμος ή αν αφήσω τον αντίπαλο να ενισχυθεί, αύριο δεν θα μπορώ να τον σταματήσω ή αν υποχωρήσω, θα φανώ αδύναμος στους συμμάχους μου κ.ο.κ
Το θέμα όμως είναι ότι όταν οι ηγεσίες μπαίνουν σε αυτή την διαδικασία τότε η πολιτική μετατρέπεται σε αυτοπαγίδευση.Ακριβώς γι’ αυτό η αναφορά του Σι Τζινπίνγκ είχε τόσο βαθύ νόημα.
Στην ουσία είπε ας μη γίνουμε Αθήνα και Σπάρτη.
Ας μη φτάσουμε στο σημείο όπου ο φόβος και η καχυποψία θα κάνουν τον πόλεμο να μοιάζει λογικός.Γιατί προφανεστατα σήμερα οι συνέπειες θα ήταν ασύγκριτα πιο τρομακτικές από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.Τότε επί της ουσίας καταστράφηκε ο ελληνικός κόσμος.Σήμερα θα μπορούσε να αποσταθεροποιηθεί ολόκληρος ο πλανήτης.Στον 5ο αιώνα π.Χ. υπήρχαν τριήρεις και οπλίτες.Σήμερα υπάρχουν πυρηνικά όπλα,υπερηχητικοί πύραυλοι,
κυβερνοπόλεμος,δορυφορικά συστήματα,
οικονομικός στραγγαλισμός,τεχνητή νοημοσύνη,
και παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού που μπορούν να καταρρεύσουν μέσα σε λίγες εβδομάδες.Παρολαυτά,παρά την τεχνολογική απόσταση των 25 αιώνων, η ανθρώπινη ψυχολογία παραμένει ακριβώς ίδια.
Αυτό είναι το πραγματικά συγκλονιστικό.
Ότι ένας Αθηναίος του 5ου αιώνα π.Χ. εξακολουθεί να εξηγεί τη συμπεριφορά πυρηνικών υπερδυνάμεων του 21ου αιώνα.
Και κατά την προσωπική μου γνώμη εκεί φαίνεται το αληθινό μεγαλείο του Ελληνισμού.Όχι μόνο στη φιλοσοφία, στη δημοκρατία ή στις τέχνες, αλλά στην τρομακτική καθαρότητα με την οποία οι αρχαίοι Έλληνες κατανόησαν τον άνθρωπο.
Τον άνθρωπο όταν φοβάται.Όταν κυριαρχεί.
Όταν απειλείται.Όταν μεθά από την ισχύ του.
Όταν οδηγείται, σχεδόν υπνωτισμένος, προς συγκρούσεις που τελικά καταστρέφουν και τον νικητή και τον ηττημένο.
Γι’ αυτό και ο Θουκυδίδης (όπως και όλη η αρχαία ελληνική γραμματεία σε διαφορετικά επίπεδα) δεν ανήκει μόνο στην Ελλάδα.Ανήκει πλέον στην παγκόσμια πολιτική σκέψη.Ακρινώς για όλα τα παραπάνω(κάτι που δεν είδα να σχολιάζει κανείς)δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ένας από τους ελάχιστους πολιτισμούς που μπορούν ακόμη να συνομιλούν με τον Ελληνισμό σε τόσο μεγάλο ιστορικό βάθος είναι η Κίνα.Δύο αρχαίοι πολιτισμοί, που έζησαν δυναστείες, πολέμους, αυτοκρατορίες και καταρρεύσεις, εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται την ιστορία όχι ως «είδηση της ημέρας», αλλά ως μακρύ ανθρώπινο πεπρωμένο.Γι’ αυτό και ο Σι Τζινπίνγκ στράφηκε στον Θουκυδίδη.Διότι όταν οι ηγέτες αισθάνονται ότι ο κόσμος εισέρχεται σε επικίνδυνη ιστορική καμπή, αναζητούν πάντοτε εκείνους που κατανόησαν βαθύτερα την ανθρώπινη φύση.
Και πραγματικά ελάχιστοι στην ιστορία της ανθρωπότητας την κατανόησαν όσο ο Θουκυδίδης.